czytelnia

Ks. Janusz Kochański, Kapucyński apostolat trzeźwości. Znaczenie Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu w szerzeniu idei trzeźwości w Polsce. Studium pastoralne, Zakroczym 2000, ss.264.

O autorze:
     Ks. dr Janusz Kochański urodził się 5 czerwca 1962 roku w Szczytnie (woj. warmińsko-mazurskie). W 1981 roku ukończył Liceum Ogólnokształcące w Ciechanowie. W latach 1981-1987 studiował w Wyższym Seminarium Duchownym w Płocku. Święcenia kapłańskie otrzymał 30 maja 1987 roku w katedrze płockiej. W latach 1987-1992 pracował kolejno jako wikariusz w Wyszogrodzie i Pułtusku. W latach 1992-1994 odbyt studia specjalistyczne z teologii pastoralnej w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. W latach 1994-1996 przebywał w Niemczech, kontynuując studia na Fakultecie Teologicznym w Paderborn. Od 1996 roku pełni funkcję prefekta studiów i wykładowcy teologii pastoralnej w Wyższym Seminarium Duchownym w Płocku. W 2000 roku uzyskał stopień doktora teologii (specjalizacja teologia pastoralna) w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim.

ROZDZIAŁ I
Charakterystyka Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu

1.1. Duszpasterska troska Kościoła o trzeźwość narodu polskiego
1.2. Powstanie i rozwój Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
1.3. Cele i zadania Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości

ROZDZIAŁ II
Treści formujące postawy trzeźwościowe i abstynenckie

2.1. Wiedza naukowa o alkoholizmie
     2.1.1. Wpływ alkoholu na organizm ludzki
     2.1.2. Przyczyny i skutki alkoholizmu
     2.1.3. Profilaktyka i terapia osób uzależnionych od alkoholu
2.2. Teologiczne podstawy trzeźwości i abstynencji
     2.2.1. Pismo święte o trzeźwości i pijaństwie
     2.2.2. Teologiczna ocena pijaństwa i alkoholizmu
     2.2.3. Cnota trzeźwości i abstynencja
2.3. Apostolstwo trzeźwości
     2.3.1. Duszpasterz apostołem trzeźwości
     2.3.2 Świecki apostolat trzeźwości

ROZDZIAŁ III
Odbiorcy i sposoby przekazu idei trzeźwościowych

3.1. Szkolenie osób duchownych i zakonnych
     3.1.1. Kursy duszpasterstwa trzeźwości dla kapłanów zakonnych i diecezjalnych
     3.1.2. Kursy duszpasterstwa trzeźwości dla alumnów Wyższych Seminariów Duchownych zakonnych i diecezjalnych
     3.1.3. Kurso-rekolekcje dla żeńskich zgromadzeń zakonnych
3.2. Szkolenie świeckich apostołów trzeźwości
     3.2.1. Kurso-rekolekcje apostolstwa trzeźwości dla dorosłych
     3.2.2. Kurso-rekolekcje trzeźwościowe dla młodzieży
3.3. Duszpasterska troska o osoby uzależnione i ich rodziny
     3.3.1. Dni skupienia i modlitwy Anonimowych Alkoholików
     3.3.2. Rekolekcje i dni skupienia rodzin osób uzależnionych

ROZDZIAŁ IV
Działalność wydawnicza i oświatowa Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu

4.1. Czasopisma Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości
     4.1.1 Biuletyn Domu Rekolekcyjnego Duszpasterstwa Trzeźwości
     4.1.2. Czasopismo "Trzeźwymi Bądźcie"
4.2. Wydawnictwa Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości
     4.2.1. Wydawnictwa popularnonaukowe
     4.2.2. Pomoce dla duszpasterstwa trzeźwości
4.3. Biblioteka trzeźwościowa

ROZDZIAŁ V
Ocena działalności Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu. Wnioski i postulaty pastoralne

5.1. Ocena treści przekazywanych przez Ośrodek Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
5.2. Ocena metod i sposobów przekazu treści trzeźwościowych
5.3. Wnioski i postulaty pastoralne

ZAKOŃCZENIE

ANEKSY Aneks nr 1. Charakterystyka uczestników kursów trzeźwościowych organizowanych przez Ośrodek Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
Aneks nr 2. Charakterystyka czytelników miesięcznika "Trzeźwymi Bądźcie"
Aneks nr 3. Wykaz kursów trzeźwościowych przeprowadzonych w Wyższych Seminariach Duchownych zakonnych z inicjatywy Domu Rekolekcyjnego Duszpasterstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
Aneks nr 4. Uczestnictwo alumnów Wyższych Seminariów Duchownych zakonnych i diecezjalnych w długofalowych kursach duszpasterstwa trzeźwości w Ośrodku Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
Aneks nr 5. Wykaz kursów trzeźwościowych organizowanych dla świeckich apostołów trzeźwości
Aneks nr 6. Dni skupienia i modlitwy wspólnot Anonimowych Alkoholików
Aneks nr 7. Dni skupienia i modlitwy grup Al-anon i Alateen
Aneks nr 8
Aneks nr 9
Aneks nr 10
Aneks nr 11. Archiwum Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu (ArOAT). Zawartość poszczególnych tomów archiwum
Aneks nr 12. Kwestionariusz ankiety dla uczestników kursu-rekolekcji o tematyce trzeźwościowej w Ośrodku Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
Aneks nr 13. Ankieta

BIBLIOGRAFIA
Źródła
     1. Dokumenty Kościoła Powszechnego
     2. Dokumenty Kościoła w Polsce
     3. Dokumenty Archiwum Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości w Zakroczymiu
Opracowania
Literatura

     Pragnąc ukazać genezę zakroczymskiego Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości musimy zastanowić się nad historycznymi uwarunkowaniami działań trzeźwościowych polskich Kapucynów, związanych zwłaszcza z Zakroczymiem. Kapucyni Prowincji Polskiej w pierwszej połowie XIX wieku podjęli próby programowego apostolatu trzeźwościowego i realizowali go między innymi w Zakroczymiu. Apostolat ten przebiegał podwójnym torem: z jednej strony miał charakter wewnątrzzakonny i dotyczył całej prowincji. Ale równocześnie zbiegła się z nim chronologicznie i ideologicznie ciekawa próba formalnej akcji trzeźwościowej, dokonana w Zakroczymiu. W omawianym okresie Polska Prowincja Kapucynów terytorialnie usytuowana była w Królestwie Kongresowym, a potem w Królestwie Polskim.

     W latach 40-tych XIX wieku społeczeństwo polskie wypijało 9,6 litra spirytusu na jednego mieszkańca. W takich warunkach dokonała się odnowa życia zakonnego wśród Kapucynów Polskich. Inicjatorem i w dużej mierze wykonawcą tej reformy był Ojciec Beniamin Szymański. W reformie, pomyślanej metodycznie i kompleksowo, uwzględniono także działania mające na celu wykorzenienie pijaństwa i przywrócenie należytej postawy wobec alkoholu. Pomocą i źródłem inspiracji stały się wystąpienia irlandzkiego Kapucyna O. Teobalda Mathew, który od 1832 roku rozpoczął społeczny apostolat trzeźwości przez zakładanie bractw trzeźwościowych. W 1842 roku definitorium Zakonu Kapucynów wydało uchwałę ograniczającą podawanie alkoholu w uroczystościach domowych, następnym aktem był zakaz przechowywania alkoholu przez przełożonych i częstowania nim współbraci pod sankcją usunięcia z urzędu. Kronikarz klasztoru zakroczymskiego zanotował: "Encyklika Prowincjała była odczytana, której święte prawo zabrania wódkę nie tylko podwładnym, ale i przełożonym (...) stąd wynika, że gwardian wolny jest od uciążliwej niegdyś służby (...) szczęśliwy jestem z tego punktu od początku (...) dziś przełożeństwo jest dla mnie pokojem i pociechą z łaski Ducha Świętego. Niech Bóg błogosławi za to Ojca Beniamina na niebie i ziemi". Dnia 30 sierpnia 1844 r. zarząd Prowincji Kapucynów powziął uchwałę, że klerycy do święceń wyższych, a bracia-niekapłani do ślubów wieczystych będą dopuszczani po uprzednim złożeniu przyrzeczenia całkowitej wstrzemięźliwości od wszelkich napojów alkoholowych. Jednorazową uchwałę Zarządu zamieniono na Kapitule Prowincjalnej w 1845 roku w Łomży na własne prawo partykularne, którego do kasaty nie modyfikowano ani nie odwołano.

     Równocześnie z wewnątrzzakonnym oddziaływaniem przeciwalkoholowym podejmowane były próby formalnej i planowej duszpasterskiej akcji trzeźwościowej w Zakroczymiu. Działalność tę rozpoczął Ojciec Rajmund Smerdziński (1792 - 1869), który od 1844 roku był przełożonym w Zakroczymiu. Wcześniej pracę tę prowadził w Krakowie, z dużym powodzeniem zakładając bractwa trzeźwościowe. Zakroczym stał się kolejnym miejscem jego apostolatu trzeźwościowego. Praca ta nie trwała jednak długo, gdyż władze okręgu płockiego widziały w niej działalność antyrządową i zażądały zmiany na stanowisku przełożonego. W następnych latach praca ta nie została podjęta z obawy o egzystencję klasztoru zakroczymskiego. Wyciszona przez niesprzyjającą sytuację polityczną kapucyńska akcja trzeźwościowa odżyła dopiero w ostatnim ćwierćwieczu XIX wieku i ponownie miejscem jej uzewnętrznienia był Zakroczym i pobliskie skupiska ludności. Praca ta była prowadzona w najtrudniejszych dla zakonu warunkach, mianowicie po kasacie w roku 1864. W tym czasie w klasztorze zakroczymskim żyli i pracowali wybitni Kapucyni, jak Ojciec Honorat Koźmiński, przymusowy mieszkaniec klasztoru w latach 1864-1892. W powoływanych przez Ojca Koźmińskiego w Zakroczymiu w latach 1874-1892 zgromadzeniach niehabitowych były takie, w których cele i zadania apostolskie wpisano walkę o trzeźwość.

     W Zakroczymiu otrzymał formację do kapłaństwa i pracował w latach 1865-1872 gorliwy społecznik i apostoł trzeźwości - O. Franciszek Szymanowski. Wystąpił on z inicjatywą zakładania gospod chrześcijańskich, czyli bezalkoholowych placówek gastronomicznych, zajmujących się także popularyzacją prasy i książek religijnych oraz rozprowadzaniem dewocjonaliów. W myśl jego założeń gospody chrześcijańskie miały przeciwdziałać okazjom do nadużywania alkoholu, zwłaszcza wśród ludności wiejskiej biorącej udział w nabożeństwach i przybywającej do miasta na jarmarki lub do urzędów. W 1880 roku dla prowadzenia gospod powołana została quasi zakonna wspólnota martanek, tercjarek z kręgu Kapucynów, zwłaszcza Ojca Koźmińskiego, które w 1882 roku zostały połączone ze służkami i przejęły prowadzenie gospód. Z nakazu władz rządowych Królestwa Polskiego placówki te były stopniowo likwidowane pod różnymi pretekstami, między innymi obwiniane były o prowadzenie tajnego nauczania i urządzania zebrań.

     Tradycji świadomego apostolatu trzeźwościowego można doszukiwać się w pracy pisarskiej kilku dziewiętnastowiecznych Kapucynów, między innymi Ojca Honorata Koźmińskiego oraz Ojca Prokopa Leszczyńskiego. W swych publikacjach zabierali głos na różne aktualne tematy, w wielu miejscach poruszali problematykę przeciwalkoholową. Wyraźne publikacje na tematy przeciwalkoholowe pisał O. Rafał Mazurkiewicz /1846-1925/, związany 20-letnią pracą kapłańską z Zakroczymiem. Pisał on broszury dewocyjne przeznaczone dla okolicznej młodzieży. Z pośród 40 broszur dwie całkowicie poświęcone były sprawie zwalczania pijaństwa. Publikacje te były środkiem walki z pijaństwem i świadectwem wkładu w kapucyńskie dziedzictwo akcji przeciwalkoholowej. Kapucyńska praca przeciwalkoholowa została przerwana 5 kwietnia 1892 roku, kiedy to zakonnicy musieli opuścić Zakroczym. Wrócili tu dopiero po 40-tu latach w 1932 roku.

     Inicjatorem Duszpasterstwa Trzeźwości w Zakroczymiu i zakonnego "ruchu trzeźwościowego" po drugiej wojnie światowej jest Ojciec Benignus Sosnowski, który kontynuował akcję trzeźwości swoich dawnych współbraci kapucynów. Akcja Trzeźwości w Polsce rozwijała się po drugiej wojnie światowej w formie Krucjaty Wstrzemięźliwości kierowanej przez księdza Franciszka Blachnickiego w Katowicach. W tym czasie nad kościelną akcją trzeźwości w Polsce czuwał Episkopat przez Delegata do spraw Trzeźwości, którym był wówczas sufragan diecezji płockiej, biskup Piotr Dudziec. W ramach Międzyzakonnej Komisji Dzieł przy Konsulcie Wyższych Przełożonych działała Podkomisja Zakonna do Spraw Trzeźwości. Ojciec BenignusSosnowski pragnął zainteresować działalnością trzeźwościową szersze kręgi duchowieństwa, zwłaszcza zakonnego, przede wszystkim zakonu Kapucynów.

     W tym celu Ojciec Benignus Sosnowski w pierwszych dniach stycznia 1959 roku zorganizował w klasztorze Ojców Kapucynów w Warszawie czterodniowy kurs przeciwalkoholowy dla zakonników. Była to pierwsza tego rodzaju inicjatywa, za którą podziękował osobiście Ojcu Benignusowi, jako Prowincjałowi, Delegat Episkopatu do spraw Trzeźwości, biskup P. Dudziec pismem z dnia 12 stycznia 1959 roku. Po odwiedzeniu uczestników kursu napisał do Ojca Benignusa we wspomnianym piśmie, że "kurs ten przyczyni się do szerszego i skuteczniejszego zaangażowania się członków zakonów męskich w błogosławiony bój ze zdradliwym alkoholem". W tym samym liście Delegat Episkopatu zaprosił Ojca Benignusa na członka kolegium przy Delegacie Episkopatu do Spraw Trzeźwości oraz zwrócił się z prośbą, aby klasztor w Zakroczymiu pełnił pomocniczą rolę w apostolstwie trzeźwości i zastępował Duszpasterstwo Katowickie na terenie środkowej i północno-wschodniej Polski. Projekt w odniesieniu do Zakroczymia nie został jednak zrealizowany ze względu na trudności obiektywne tamtych czasów. Wytyczne Episkopatu Polski dla Kościelnej Działalności Trzeźwościowej z 1959 roku nakreśliły program i stworzyły podstawę dla intensyfikacji pracy trzeźwościowej. W myśl Wytycznych, które wymagały, aby w każdym zakonie był tzw. referent ds. trzeźwości. Ojciec Benignus jako Prowincjał już we wrześniu mianuje nim w swojej prowincji Ojca Zachariasza.

     W 1962 roku, za zgodą bpa P. Dudźca, korzystając z pomocy Społecznego Komitetu Przeciwalkoholowego, przygotowano w Zakroczymiu kurs przeciwalkoholowy, przeznaczony dla referentów dekanalnych diecezji płockiej, księży z okolic Zakroczymia, Ojców Kapucynów i innych. W ostatniej chwili kurs ten został odwołany. Następny tego rodzaju kurs odbył się w klasztorze Kapucynów w Warszawie od 27 do 29 stycznia 1965 roku i przeznaczony był dla misjonarzy kapucyńskich. Jego celem było przygotowanie misjonarzy do głoszenia tematyki trzeźwościowej w VIII roku Wielkiej Nowenny. Od tej pory kursy trzeźwościowe urządzane są już każdego roku, a czasami nawet dwa razy w roku. Dnia 13 maja 1968 roku z inicjatywy Ojca Benignusa Sosnowskiego odbyły się w klasztorze zakroczymskim trzeźwościowe dni skupienia dla rekolekcjonistów zakonnych. Wydarzenie to zostało uznane za formalne rozpoczęcie pracy przyszłego Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości.

     Począwszy od 1970 roku kursy urządzane są już wyłącznie w Zakroczymiu. W tym samym czasie następuje nasilenie starań w tym kierunku, aby w klasztorze Ojców Kapucynów w Zakroczymiu powstał Międzyzakonny Ośrodek Duszpasterstwa Trzeźwości. Dyskutowano nad tym na kursie w 1970 roku. W sprawozdaniu z tego kursu zanotowano, aby "(...) stworzyć Centralny Ośrodek Duszpasterstwa Trzeźwości". Jeżeli chodzi o lokalizację to jednomyślnie zaopiniowano, aby Ośrodek powstał w Zakroczymiu. Równocześnie wybrano Komitet Zakonny do Spraw Trzeźwości, w skład którego weszli:
O. B. Sosnowski OFMCap, O. A. Kazimierak OFMCap, O. M. Lisowski OFMConv O. P. Zabielski CSSR i O. M. Głowacki CSMA. Komitet ten został w późniejszym czasie przemianowany na Konsultę Akcji Trzeźwości. Działalność Konsulty pomyślana została jako ciało doradcze i pomocnicze w kierowaniu Ośrodkiem Duszpasterstwa Trzeźwości. W postulatach zawartych we wspomnianym już sprawozdaniu z kursu 1970 r., sprecyzowano i określono zadania mającego powstać Ośrodka. Jako najistotniejsze wymieniono prowadzenie rekolekcji i misji o tematyce trzeźwościowej, koordynowanie studiów i prac trzeźwościowych oraz współpracę z Komisją Episkopatu do Spraw Trzeźwości nad realizacją Wytycznych Episkopatu Polski.

     Ośrodek został pomyślany jako pewnego rodzaju ogniwo scalające i koordynujące działanie wszystkich zakonów na odcinku trzeźwości, a także jako łącznik pomiędzy zakonami a Komisją Episkopatu do Spraw Trzeźwości, aby program pracy był ujednolicony i dostosowany do programów ogólnopolskich. Następnym etapem przy organizacji Ośrodka było uzyskanie zatwierdzenia kompetentnych władz. W związku z tym nakreślony projekt zadań i celów Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości przedstawiony został na jesiennej sesji Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich w październiku 1970 roku, gdzie był szeroko dyskutowany. Spotkał się on z uznaniem i postanowieniem przyjęcia go po uprzednim wyrażeniu zgody przez Prowincjała Ojców Kapucynów.

     W dniu 8 stycznia 1971 roku w klasztorze Ojców Kapucynów w Zakroczymiu odbyło się zebranie Zakonnych Delegatów Apostolatu Trzeźwości. Zasadniczym przedmiotem obrad była dyskusja nad projektem organizacji i działalności Zakonnego Ośrodka Duszpasterskiego Trzeźwości przy klasztorze Ojców Kapucynów w Zakroczymiu. Projekt zawierał 8 punktów omawiających działalność Ośrodka. Po wyjaśnieniach udzielonych przez Ojca Benignusa na temat organizacji Ośrodka i jego stosunku do Zakonnej Komisji Dzieł oraz do ogólnopolskiej Komisji Episkopatu do Spraw Trzeźwości, w końcu po krótkiej dyskusji projekt został przyjęty. Podczas tego zebrania ustalono również, że istniejący już Ośrodek Apostolstwa Trzeźwości jest organem wykonawczym zakonnej Podkomisji ds. Trzeźwości w ramach Międzyzakonnej Komisji Dzieł w Konsulcie Wyższych Przełożonych przy Komisji Episkopatu. W stosunku do Ogólnopolskiej Komisji Episkopatu do Spraw Trzeźwości - Ośrodek w Zakroczymiu jest ogniskiem współpracy i pomocy, lecz jego istnienie jest ustawione w odrębnym i niezależnym pionie zakonnym. Nad planowaniem działalności Ośrodka w sensie jego zgodności z "Wytycznymi Episkopatu" czuwa sekretarz Komisji Episkopatu Polski do Spraw Trzeźwości. Oficjalne pismo zatwierdzające powołanie Ośrodka Duszpasterstwa Trzeźwości pochodzi z dnia 1 kwietnia 1971 roku.

     Pozostała do ustalenia jeszcze nazwa Ośrodka. Dyskutowano ją na kolejnej wiosennej sesji Konferencji Wyższych Przełożonych Zakonów Męskich, na której zaproponowano następującą nazwę: Dom Rekolekcyjny Apostolstwa Trzeźwości. Ostatecznie Prowincjałat Ojców Kapucynów przyjął w kwietniu 1973 roku następującą nazwę: "Dom Rekolekcyjny Duszpasterstwa Trzeźwości przy Klasztorze Ojców Kapucynów w Zakroczymiu". Nazwa ta przetrwała do 1981 roku.

     Dnia 18.09.1981 roku w Zakroczymiu odbyła się Kapituła Nadzwyczajna Warszawskiej Prowincji Braci Mniejszych Kapucynów, podczas której został zatwierdzony nowy regulamin zakroczymskiego Ośrodka. Regulamin ten podaje nową nazwę Ośrodka: Ośrodek Apostolstwa Trzeźwości Warszawskiej Prowincji Braci Mniejszych Kapucynów. W regulaminie tym przedstawiono także cele i zadania Ośrodka. Celem ogólnym Ośrodka Apostolstwa Trzeźwości jest "pogłębienie osobowości chrześcijańskiej w oparciu o doświadczenie duszpasterskie Kościoła i franciszkańskie tradycje, w kontekście dziejów Zakonu w Polsce". Celem szczegółowym natomiast jest "walka z alkoholizmem, nikotynizmem, narkomanią, zwłaszcza w ujęciu profilaktycznym".