czytelnia

Referat, który miał być wygłoszony na sympozjum: "Ojciec Benignus Jan Sosnowski - pierwszy prowincjał Warszawskiej Prowincji Zakonu Braci Mniejszych Kapucynów. Charyzmatyczny apostoł trzeźwości", 7 maja 2002 roku w Zakroczymiu. Z powodów niezależnych od autora referat nie został zaprezentowany. Tą drogą pragniemy uzupełnić ten brak.

ZARYS DZIEJÓW POLSKIEJ I WARSZAWSKIEJ PROWINCJI KAPUCYNÓW

część II

o. Roland Prejs OFMCap

7. Komisariat Warszawski Kapucynów 1921-1952

     Pod koniec 1920 r. wizytację klasztorów dawnej Prowincji Polskiej przeprowadził definitor generalny Eligiusz Jensen. Nakazał zorganizowanie szkoły średniej dla kandydatów do zakonu, tzw. szkoły serafickiej. Nie zgodził się na sugerowane przez niektórych braci połączenie z Komisariatem Galicyjskim, uważając, że w odrodzonej Rzeczypospolitej jest dość możliwości rozwoju i pracy dla dwóch prowincji kapucyńskich. Ponieważ w świetle przepisów Konstytucji do istnienia samodzielnej prowincji wymagana była liczba przynajmniej pięćdziesięciu kapłanów, której nie było po represjach carskich, Prowincja Polska została zredukowana do rangi komisariatu, a definitorium generalne dekretem z 5 VIII 1921 ustaliło nazwę na: Komisariat Warszawski (nazwa Komisariat Polski byłaby nieuzasadniona wskutek znalezienia się w granicach niepodległej Polski także Komisariatu Galicyjskiego, którego nazwa również została zmieniona na: Komisariat Krakowski). Komisarzem został mianowany o. Fidelis Kalinowski; dotychczasowy komisarz, o. Kazimierz Kuderkiewicz, z pochodzenia Litwin, udał się do ojczyzny, by tam przeszczepić zakon. W skład Komisariatu wchodziły wówczas klasztory w Warszawie, Lublinie, Łomży i Nowym Mieście nad Pilicą.
     Okres międzywojenny, to czas odbudowy struktur. Po krótkim pełnieniu urzędu komisarza przez Polaków, o. Fidelisa Kalinowskiego i o. Honorata Adamczyka obowiązek ten przez dłuższy czas sprawowali zakonnicy z Prowincji Holenderskiej (Gondulf Fermont, Daniel Huijsmans). Nowicjat mieścił się cały czas w Nowym Mieście nad Pilicą; w latach 1936-1938 dla jego potrzeb wzniesiono specjalny budynek. W latach 1924-1927 w Łomży zbudowano gmach dla szkoły serafickiej - Kolegium św. Fidelisa. W 1930 r. częściowo nabyto, częściowo zaś otrzymano jako odszkodowanie za dawny ogród klasztoru lubelskiego ziemię w Konstantynowie pod Lublinem, gdzie zamierzano wybudować obiekt dla studium filozoficzno-teologicznego; mimo przygotowania planów nie zdołano jednak rozpocząć budowy. Kleryków zrazu wysyłano na studia do Prowincji Holenderskiej i Paryskiej; w 1929 r. uruchomiono własne studia filozoficzne w klasztorze w Łomży, które w 1932 r. przeniesiono do Zakroczymia. Studia teologii otwarto w 1931 r. w klasztorze w Lublinie. Wykładowcami byli na ogół kapłani Komisariatu po studiach specjalistycznych w Rzymie (o. Archanioł Brzeziński, o. Henryk Krzysztofik, o. Jacek Dąbrowski) lub w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim (o. Aleksy Lechański), a także kapucyni z Prowincji Holenderskiej i Belgijskiej wykładający na KUL-u (Gommar Michiels, Gondulf Fermont, Hubert Hoemaeker). Odzyskano w 1932 r. klasztor w Zakroczymiu. W 1933 r. rewindykowano dawny klasztor Prowincji Ruskiej w Lubieszowie, w którym założono ośrodek tzw. neounii (praca na rzecz jedności Kościoła katolickiego z prawosławiem). W 1938 r. odzyskano klasztor w Lubartowie i założono nową placówkę w Przełomie nad Niemnem (archidiecezja wileńska).
     W zakresie duszpasterstwa krzewiono Trzeci Zakon, zarówno przy własnych kościołach jak i w parafiach. Pracy tej oddawał się przede wszystkim o. Wiator Rytel, który warszawską kongregację tercjarską doprowadził do rozkwitu liczebnego, a na jej bazie zorganizował szereg instytucji społecznych (Bank Domu Ludowego, Kooperatywa Bławatna, Kasa Pogrzebowa). W 1920 r. wznowiono wydawanie miesięcznika Rodzina Seraficka (ukazywał się do 1939 r.), a od 19 dołączono do niego dodatek Rodzina Seraficka - Dyrektor, przekształcony w 19 r. w osobny miesięcznik Dyrektor Trzeciego Zakonu. Od 1935 r. pisma te drukowano we własnej drukarni przy klasztorze warszawskim. Jako misjonarz ludowy zasłynął o. Fidelis Kalinowski ale w pracy misyjno-rekolekcyjnej udzielali się także o. Beniamin Zontag, o. Honorat Adamczyk, o. Franciszek Mucharski. Działalność charytatywną wśród najuboższych mieszkańców Warszawy prowadził bł. Anicet Kopliński, znany w stolicy jako "Ojciec ubogich". W zakresie spowiednictwa i kierownictwa duchowego służono siostrom ze zgromadzeń honorackich (o. Prokop Rowiński, o. Deochar Wiśniewski). Wizytacja przeprowadzona w 1935 r. przez generała Wigiliusza Dalla Zuana wykazała zadowalający poziom życia zakonnego i apostolatu w Komisariacie, a wzrastająca liczba zakonników pozwalała żywić nadzieję na rychłe przywrócenie pełnych praw prowincji. Następstwem wizytacji było powierzenie funkcji komisarza Polakowi, o. Archaniołowi Brzezińskiemu.
     Wybuch II wojny światowej zastał Komisariat w sytuacji systematycznego rozwoju organizacyjno-personalnego i poszerzania pól apostolatu. 25 I 1940 Gestapo aresztowało kapłanów i kleryków klasztoru w Lublinie, osadzając ich początkowo w więzieniu na Zamku Lubelskim, następnie w obozie koncentracyjnym w Sachsenhausen, wreszcie w Dachau. 27 VI 1941 aresztowano zakonników z klasztoru w Warszawie, którzy po pobycie w więzieniu na Pawiaku zostali wywiezieni do obozu koncentracyjnego w Oświęcimiu, a następnie także do Dachau. Wśród aresztowanych w Warszawie był też komisarz prowincjalny o. Archanioł Brzeziński; w czasie jego pobytu w obozie zarząd Komisariatu sprawował o. Deochar Wiśniewski. W obozach w Oświęcimiu i Dachau śmierć poniosło łącznie 21 zakonników (10 kapłanów, 2 kleryków i 9 braci), wśród nich Anicet Kopliński (1875-1941), Henryk Krzysztofik (1908-1942), Florian Stępniak (1912-1942), Symforian Ducki (1888-1942) i Fidelis Chojnacki (1906-1942), wyniesieni do chwały ołtarzy w gronie 108 Męczenników II Wojny Światowej przez Ojca świętego Jana Pawła II w Warszawie 13 VI 1999. Z klasztoru w Lubieszowie 2 zakonników (kapłan i brat) poniosło śmierć z rąk Ukraińców. Dwóch kolejnych przełożonych klasztoru w Zakroczymiu, Czesław Kozera i Cyryl Dardziński, zostało zamordowanych przez Niemców, natomiast Rosjanie w czerwcu 1940 r. aresztowali braci z klasztoru w Łomży, wywożąc ich w głąb Rosji. Spośród nich o. Ładysław Gaca i o. Grzegorz Marcinkowski zginęli w nieznanym miejscu, o. Hieronim Myszkowski i br. Jukundus Komeras opuścili Z.S.R.R. wraz z armią generała Władysława Andersa w 194 r., o. Ryszard Grabski po piętnastoletnim pobycie na Syberii wrócił w 1955 r. do Polski. Kapucyni nie pozostali obojętni wobec działalności niepodległościowej. Z Armią Krajową współpracowali: o. Archanioł Brzeziński, o. Innocenty Hański, o. Jacek Dąbrowski, o. Andrzej Gozdal, o. Atanazy Niziołek, o. Klemens Kulesza i prawdopodobnie br. Protazy Żelechowski. Klasztor warszawski był miejscem przejmowania i rozdzielania funduszów napływających z Londynu oraz prowadzenia nasłuchu radiowego, a klasztor w Nowym Mieście - punktem kontaktowym dla "cichociemnych". W miarę możliwości starano się prowadzić normalną pracę duszpasterską w kościołach klasztornych, ustało jednak (za wyjątkiem sporadycznych sytuacji) głoszenie misji i rekolekcji parafialnych.
     W wyniku powojennej zmiany granic Komisariat utracił klasztory w Lubieszowie i przełomie, w tym ostatnim pozostało jednak na miejscu kilku braci, wśród nich br. Karol Szczepanek i br. Kryspin Czyszek. Szczepanek prywatnie ukończył studia teologiczne i w 1968 r. przyjął święcenia kapłańskie, podejmując następnie pracę parafialną w Lipniszkach (Z.S.R.R.). Bracia z klasztoru w Lubieszowie osiedli w 1945 r. w Serpelicach (diecezja podlaska), z nadzieją na kontynuowanie pracy neounijnej; ostatecznie jednak zmienione warunki (migracja wiernych obrządku neounijnego) sprawiły, że klasztor w Serpelicach ukształtował się jako placówka duszpasterstwa w obrządku rzymskokatolickim. Nie udało się otworzyć na nowo Kolegium św. Fidelisa, gdyż gmach od zakończenia wojny zajęty był na szpital. Klasztory w Warszawie i Zakroczymiu leżały w gruzach, domagając się pilnej odbudowy. Bracia przebywający w obozie koncentracyjnym w Dachau zostali uwolnieni przez wojska amerykańskie 29 IV 1945, z tej grupy klerycy udali się do Francji i Belgii celem ukończenia studiów i przyjęcia święceń. Większość z nich wróciła w latach 1945-1947 do Polski, część jednak pozostała na emigracji, podejmując pracę duszpasterską w środowiskach polonijnych, a ostatecznie osiadając w Stanach Zjednoczonych, gdzie w grudniu 1948 r. założono dom zakonny przy kościele parafialnym w Broken Arrow. Nowe placówki pozyskano także w Polsce: w 1946 r. rewindykowano klasztor w Rywałdzie Królewskim, w 1947 r. założono dom zakonny w Orchówku (diecezja podlaska). W 1952 r. w porozumieniu z Prowincją Krakowską przejęto parafię w Ustroniu Morskim (administracja apostolska w Gorzowie Wlkp). Nadzieją były nowe powołania, jednak kleryków nie kształcono we własnym seminarium, które po wojnie nie zdołało reaktywować działalności, lecz wysłano na studia do Wyższego Seminarium Duchownego w Lublinie.

8. Prowincja Warszawska

     O. Innocenty Hański jako komisarz prowincjalny kilkakrotnie w latach 1947-1952 zwracał się do generała zakonu z prośbą o formalne erygowanie Prowincji Warszawskiej, wykazując, że spełnione są już wszystkie warunki wymagane przez Konstytucje. Wybrany generałem zakonu na kapitule generalnej w 1952 r. o. Benignus Re Cecconi, dekretem z 6 VIII 1952 powołał do istnienia Prowincję Warszawską i zarządził zwołanie pierwszej kapituły prowincjalnej. Odbyła się ona w klasztorze w Nowym Mieście w dniach 16-18 IX 1952, wybierając prowincjałem o. Benignusa Sosnowskiego. Czas istnienia odrodzonej Prowincji przypadł na lata komunizmu, począwszy od jego brutalnej stalinowskiej formy, po "liberalizm" lat siedemdziesiątych XX w. i upadek systemu. W Kościele był to czas II Soboru Watykańskiego, przemian w liturgii i duszpasterstwie, przystosowanej odnowy życia zakonnego oraz poszukiwania nowych form świadectwa życia ewangelicznego w zmieniającym się świecie.
     Konstytucje zakonne wymagały, by każda prowincja prowadziła własne instytucje formacyjne. Nowicjat mieścił się w Nowym Mieście nad Pilicą, w 1958 r. został przeniesiony do Zakroczymia, by ustąpić miejsca reaktywowanemu niższemu seminarium. W 1963 r. został umieszczony w Rywałdzie, by w 1967 r. ponownie wrócić do Zakroczymia, a w 1982 r., po odzyskaniu dawnego budynku znaleźć się znów w Nowym Mieście. Studia filozoficzno-teologiczne zorganizowano w 1954 r. w klasztorze w Lublinie, w 1957 r. przeniesiono je do Łomży, gdzie istniały do 1964 r., kiedy to kleryków skierowano na studia do Wyższego Seminarium Duchownego w Łomży. Kształcenie kleryków w Łomży zakończyło się w 1976 r., natomiast od 1970 r. kolejne roczniki alumnów ponownie umieszczono w Lublinie, by podjęli studia w Wyższym Seminarium Duchownym Diecezji (od 1992 r. Archidiecezji) Lubelskiej jako studenci Wydziału Teologii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W latach 1988-1991 dla potrzeb naszego seminarium zbudowano w Lublinie na Poczekajce nowy gmach klasztorno-seminaryjny. Niższe seminarium duchowne próbowano utworzyć już w kilka lat po zakończeniu II wojny światowej, organizując w Nowym Mieście tzw. internat (uczniom dawano opiekę i wychowanie, a naukę zdobywali w szkołach publicznych). Formalnie niższe seminarium duchowne powstało w 1958 r. Zostało ono zamknięte przez władze państwowe w 1963 r. Jakąś formą nawiązania do tej instytucji był tzw. postulat młodzieżowy, prowadzony w latach 1973 -1985 przy klasztorze w Łomży. Nakazany przez II Sobór Watykański juniorat (formacja dla braci niekapłanów w okresie profesji czasowej) początkowo miał postać comiesięcznych zjazdów kilkudniowych. Jakąś próbą prowadzenia usystematyzowanej formacji było przeznaczenie już w 1952 r. klasztoru w Zakroczymiu jako tzw. klasztoru wzorowego dla młodych braci, co było pewnym wyprzedzeniem dezyderatów Kościoła. Od 1982 r. juniorat przyjął formę stacjonarną, początkowo w Zakroczymiu, a od 1991 r. w Lublinie.
     Odrodzona Prowincja założyła nowe klasztory. W 1957 r. osiedlono się w Krynicy Morskiej. W 1958 r. założono placówkę w Giżycku (opuszczona w 1927 r.). W 1966 r. przejęto klasztor poreformacki w Białej Podlaskiej oraz dom w Gorzowie Wlkp, założony w 1945 r. przez Prowincję Krakowską. Następny klasztor powstał dopiero w 1991 r. - w Olsztynie, a w 1993 r. objęto w opiekę duszpasterską dawny kościół Sióstr Klarysek w Bydgoszczy. Ponadto w latach 1992-1996 administrowano parafią w Nowym Mieście nad Pilicą. Bracia przebywający w Stanach Zjednoczonych w 1958 r. założyli dom w Oak Ridge, a w 1985 r. w New Brunswick.
     Tak klasztory jak i braci w Polsce dotknęły komunistyczne represje. Nie zezwolono na wznowienie Rodziny Serafickiej ani na otwarcie własnego wydawnictwa, mimo, że zakon poczynił już kroki w celu rozwinięcia tej dziedziny apostolatu. W Warszawie i Łomży przeprowadzano rewizje i zabór mienia (w Warszawie skonfiskowano maszyny drukarskie). Aresztowano w 1953 r. prowincjała Benignusa Sosnowskiego, a także o. Innocentego Hańskiego, o. Archanioła Brzezińskiego, o. Tymoteusza Jakimiaka, br. Ireneusza Mianowskiego i br. Antoniego Nonasa. 6 VIII 1963 przemocą odebrano budynek Niższego Seminarium Duchownego w Nowym Mieście, umieszczając w nim szkołę zawodową. Zatrzymano dla celów świeckich gmach Kolegium św. Fidelisa w Łomży, umieszczając w nim szpital, później szkołę zawodową. Przez długi czas odmawiano pozwolenia na budowę kościoła i klasztoru w Lublinie na Poczekajce, w 1953 r. usunięto braci z Ustronia Morskiego, a próbowano ich także usunąć z Krynicy Morskiej. Odmawiano paszportów na wyjazdy zagraniczne, również służbowe w sprawach zakonnych (np. na kapituły generalne) i celem studiów.
     Mimo niesprzyjających warunków Prowincja przejawiła wyjątkową aktywność w okresie powojennym na polu duszpasterskim. Nowym zjawiskiem stało się duszpasterstwo parafialne (parafie wielkomiejskie w Gorzowie, Lublinie-Poczekajce i Olsztynie oraz małe parafie w Krynicy Morskiej, Łomży, Orchówku, Rywałdzie i Serpelicach). Z duszpasterstwem parafialnym zazwyczaj łączy się katechizacja i asystencja duchowa grup młodzieżowych (służba liturgiczna, Ruch Światło-Życie, Młodzież Franciszkańska, Odnowa w Duchu Świętym). Z inicjatywy o. Benignusa Sosnowskiego, znanego z działalności na rzecz otrzeźwienia Narodu, powstał w 1968 r. Dom Rekolekcyjny Duszpasterstwa Trzeźwości, przekształcony w następnych latach w Ośrodek Apostolstwa Trzeźwości, który organizuje kursy i szkolenia oraz rekolekcje dla animatorów ruchu trzeźwości i abstynencji oraz wydaje własne czasopismo Trzeźwymi Bądźcie. Podtrzymaniu i rozwinięciu uległa praca misyjno-rekolekcyjna, obejmująca zarówno tradycyjne misje ludowe, rekolekcje wielkopostne i adwentowe, jak też rekolekcje i misje o profilu trzeźwościowym, przygotowania duszpasterskie do peregrynacji obrazów lub figur N.M.P., a także coraz częściej specjalne rekolekcje dla grup zamkniętych. Posługa duszpasterska na rzecz zgromadzeń zakonnych, zwłaszcza założonych przez bł. Honorata Koźmińskiego, obejmuje sprawowanie sakramentu pojednania z kierownictwem duchowym, przeprowadzanie rekolekcji i dni skupienia oraz dokształcanie religijne. Z myślą o rozszerzaniu i pogłębianiu znajomości duchowości franciszkańskiej powstało w 1993 r. w Zakroczymiu Centrum Duchowości "Honoratianum". Swoistą ewolucję przeżyło duszpasterstwo powołaniowe: pomyślane jako pomoc młodym ludziom w odkryciu i uświadomieniu ich drogi powołania, mające zabezpieczyć dopływ kandydatów do zakonu, rozwinęło się w systematyczne prowadzenie rekolekcji, dni skupienia i katechez, które dla wielu chłopców stają się podstawowym sposobem pogłębienia ich życia z Bogiem i bycia w Kościele. Od 1990 r. duszpasterstwo powołań wydaje - oprócz ulotek i informatorów - dwumiesięcznik Braciszkowie Św. Franciszka. Od 1972 bracia z Prowincji Warszawskiej są obecni na misjach zagranicznych w Gwatemali, Salwadorze i Kostaryce (Wiceprowincja Ameryki Środkowej). W 1987 r. Prowincja podjęła posługę misyjnej obecności w Szwecji (klasztory w Skövde, Sztokholmie i Angered) a w 2000 r. - w Gabonie (placówka w Essasa). Do braci pracujących na Białorusi od 1989 r. zaczęli dojeżdżać bracia z Polski, początkowo z doraźną pomocą, następnie z myślą podjęcia stałej posługi w tamtejszych Kościołach lokalnych. Umożliwiło to kanoniczne założenie klasztorów w Dokszycach, Lipniszkach i Słonimiu, z obsługą sąsiednich parafii, a 25 III 1997 erygowanie Wiceprowincji Białorusi. W 1994 r. został mianowany trzeci w dziejach biskup z grona zakonników Prowincji - bp Pacyfik Antoni Dydycz, ordynariusz drohiczyński, w lata 1976-1982 prowincjał, a w latach 1982-1994 definitor generalny.

<<<< powrót do części pierwszej